Słowem wstępu wymaga wskazania, że tak zwana konfiskata rozszerzona została wprowadzona do polskiego porządku prawnego 27 kwietnia 2017 r., na mocy ustawy z dnia 23 marca 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2017.768 z dnia 2017.04.12), która weszła tego dnia w życie. Przywołaną ustawą do Kodeksu karnego dodano art. 44a oraz znowelizowano art. 45 i 45a. Jednocześnie znowelizowano Kodeks karny skarbowy w ten sposób, że zmieniono w nim treść art. 31 § 1a oraz 33, jak również dodano art. 43a.

Tekst: Piotr Sieńko
partner w kancelarii
Ekspert w zakresie strategii procesowej, prawa gier hazardowych, i prawa karnego gospodarczego
Napisz do autora

Kodeks karny

Przepadek przedsiębiorstwa

Art. 44a wprowadził możliwość orzeczenia przez sąd w procesie karnym przepadku przedsiębiorstwa, przy czym art. 44a § 1 k.k. odnosi się do przepadku przedsiębiorstwa stanowiącego własność sprawcy przestępstwa, art. 44a § 2 przepadku przedsiębiorstwa niestanowiącego własności sprawcy przestępstwa, natomiast § 3-6 określają zasady regulujące ograniczenie zakresu tego środka, wykluczające jego zastosowanie oraz dające sądowi uprawnienie do odstąpienia od jego stosowania.

Zgodnie z dyspozycją art. 44a § 1 k.k. przepadek przedsiębiorstwa stanowiącego własność sprawcy przestępstwa, może zostać zastosowany w przypadku, gdy sprawca przestępstwa osiągnął z jego popełnienia, chociażby pośrednio, korzyść majątkową o wartości przekraczającej w czasie popełnienia czynu zabronionego 200.000 zł[1], w przypadku, gdy przedsiębiorstwo sprawcy przestępstwa służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści. Posłużenie się przez ustawodawcę terminem „chociażby pośrednio” w odniesieniu do źródła pochodzenia korzyści oznacza, że korzyść majątkowa o wartości przekraczającej 200.000 zł może pochodzić z przestępstwa bezpośrednio (będzie to korzyść uzyskana w wyniku popełnienia czynu zabronionego, a więc przykładowo diamenty pochodzące z kradzieży) lub pośrednio (zasadniczo aktywa uzyskane w zamian za korzyść bezpośrednio pochodzącą z przestępstwa, korzyścią pośrednią będą zatem pieniądze uzyskane w wyniku sprzedaży, wcześniej skradzionych, diamentów).

Termin „korzyść majątkowa” został zdefiniowany w art. 115 § 4 k.k., zgodnie z którym korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie jak i dla kogo innego. Definicja ustawowa Zakreśla zatem jedynie krąg podmiotów, które korzyść majątkową mogą osiągnąć, nie wskazując, czym ta korzyść w istocie jest. Uzupełniając należy zatem wskazać, że przez termin ten należy rozumieć zwiększenie aktywów lub też uniknięcie zmniejszenia pasywów.

W przypadku gdy przedsiębiorstwo nie stanowił własności sprawcy przestępstwa, możliwość orzeczenia jego przepadku wymaga spełnienia dodatkowej przesłanki. Konieczne jest bowiem wykazanie, że właściciel przedsiębiorstwa chciał, aby przedsiębiorstwo służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści albo, przewidując taką możliwość, na to się godził. Strona podmiotowa właściciela przedsiębiorstwa będzie zatem podlegać ocenia a) w przypadku popełnienia przestępstwa przez sprawcę przy użyciu przedsiębiorstwa, na moment, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany[2] lub b) w przypadku, gdy przedsiębiorstwo posłużyło do ukrycia korzyści pochodzącej z przestępstwa, na chwilę podjęcia tych czynności przez sprawcę. W tym miejscu wymaga wskazania, że przepadek z art. 44a § 2 k.k. może zostać orzeczony wyłącznie wobec osoby fizycznej. Ograniczenie to wynika wprost z treści omawianego przepisu.

Przepadek przedsiębiorstwa – sytuacja procesowa właściciela

Przepadek przedsiębiorstwa z art. 44a k.k. należy ocenić jako niezwykle inwazyjny środek. W praktyce może on oznaczać przekreślenie dorobku zawodowego właściciela przedsiębiorstwa oraz pozbawienie jej nie tylko określonego zbioru aktywów[3], lecz również zysków, które przedsiębiorstwo wygenerowałoby w przyszłości.

W świetle powyższego za celowe należy uznać, aktywne branie udziału w procesie karnym przez właściciela przedsiębiorstwa. Co jednak istotne – w zależności od tego, czy w danym postepowaniu właściciel przedsiębiorstwa występuje w charakterze oskarżonego czy też nie, inaczej będzie wyglądała jego sytuacja procesowa.

Będąc oskarżonym (podejrzanym), właściciel przedsiębiorstwa występuje w postępowaniu karnym w charakterze jego strony (art. 44a § 1 k.k.), a konsekwencji może korzystać z pełni praw przewidzianych dla oskarżonego/podejrzanego na danym etapie postępowania. Sytuacja procesowa właściciela przedsiębiorstwa będzie natomiast rysowała się inaczej, jeżeli właścicielem zagrożonego przepadkiem przedsiębiorstwa, nie będzie sprawca przestępstwa (art. 44a § 2 k.k.).

Zgodnie z art. 91b Kodeksu postępowania karnego właścicielowi przedsiębiorstwa zagrożonego przepadkiem, o którym mowa w art. 44a § 2 Kodeksu karnego, przysługują prawa strony w zakresie czynności procesowych odnoszących się do tego środka. W omawianym przypadku właściciel przedsiębiorstwa będzie zatem swego rodzaju quasi stroną postępowania karnego, a jego uprawnienia procesowe będą węższe niż ma to miejsce w przypadku oskarżonego.

W doktrynie prawa karnego procesowego przyjmuje się, że uprawnienia procesowe z art. 91b k.p.k. aktualizują się: 1) w momencie przesłuchania właściciela przedsiębiorstwa w charakterze świadka, 2) wydania postanowienia o zabezpieczeniu przedsiębiorstwa (art. 291 § 2 k.p.k. w zw. z art. 44a § 2 k.k., 3) zawiadomienia przez prokuratora o zagrożeniu przedsiębiorstwa przepadkiem – w zależności od tego, która z przedmiotowych czynności zostanie wykonana jako pierwsza.

Do zakresu uprawnień procesowych właściciela przedsiębiorstwa zagrożonego przepadkiem należą m. in. 1) prawo do składania wniosków dowodowych (art. 167 k.p.k.), jak również do udziału w postępowaniu dowodowym, w zakresie w jakim postępowanie to dotyczy przesłanek z art. 44a k.k., 2) prawo do ustanowienia przez właściciela pełnomocnika (art. 87 § 2 k.p.k.), 3) prawo do wniesienia zażalenia na postanowienia dotyczące zabezpieczenia przedsiębiorstwa (art. 292a § 7 k.p.k.) oraz 4) najdalej idące uprawnienie – do wniesienia apelacji od wyroku orzekającego przepadek (art. 444 § 1 k.p.k. w zw. z art. 91b k.p.k.

Przepadek korzyści majątkowych na gruncie Kodeksu karnego skarbowego

Na gruncie Kodeksu karnego skarbowego instytucję przepadku korzyści majątkowych reguluje art. 33 k.k.s. Podstawową regulację zawiera art. 33 § 1 k.k.s. zgodnie z którym, jeżeli sprawca osiągnął z popełnienia przestępstwa skarbowego, chociażby pośrednio, korzyść majątkową niepodlegającą przepadkowi przedmiotów określonych w art. 29 pkt 1 lub 4, sąd orzeka środek karny przepadku tej korzyści. W razie niemożności orzeczenia środka karnego przepadku korzyści majątkowej orzeka się środek karny ściągnięcia jej równowartości pieniężnej.

Przepadek korzyści majątkowych osiągniętych z popełnienia przestępstwa jest subsydiarny w stosunku do przepadku przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa skarbowego (art. 29 pkt 1 k.k.s.) oraz przedmiotów, których wytwarzanie, posiadanie, obrót, przechowywanie, przewóz, przenoszenie lub przesyłanie jest zabronione (art. 29 pkt 4 k.k.s.).

Termin „korzyść majątkowa” został zdefiniowany w art. 53 § 13 k.k.s., zgodnie z którym korzyścią majątkową lub osobistą jest korzyść zarówno dla siebie jak i dla kogo innego. Definicja ustawowa zakreśla zatem jedynie krąg podmiotów, które korzyść majątkową mogą osiągnąć, nie wskazując, czym ta korzyść w istocie jest. Przez termin ten należy rozumieć zwiększenie aktywów lub też uniknięcie zmniejszenia pasywów.

W art. 33 § 1 k.k.s. ustawodawca posłużył się terminem „chociażby pośrednio” co oznacza, że przepis ten znajdzie zastosowanie do korzyści uzyskanych w zamian za korzyść pochodzącą bezpośrednio z przestępstwa. Przyjmuje się przy tym, że dla orzeczenia przepadku irrelewantna jest ilość transakcji, w których wyniku dochodzi do przekształcenia korzyści majątkowe pochodzące bezpośrednio z przestępstwa (por. T. Grzegorczyk w: Kodeks Karny Skarbowy. Komentarz, Wyd. IV, komentarz do art. 33, teza 3, LEX/el.).

Co istotne za korzyść majątkową osiągniętą z popełnienia przestępstwa skarbowego uważa się także pożytki z rzeczy lub praw stanowiących tę korzyść (art. 33 § 1a k.k.s.).

Konfiskata rozszerzona

W art. 33 § 2-4 k.k.s. uregulowana została tzw. konfiskatę rozszerzoną. Instytucja niebezpieczna tak dla sprawców przestępstw skarbowych, jak i dla znajdujących się w ich orbicie osób trzecich (fizycznych i prawnych), które nabyły mienie stanowiące korzyść majątkową w ww. znaczeniu od sprawcy przestępstwa.

Art. 33 § 2 k.k.s. wprowadza domniemanie, zgodnie z którym za korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa uważa się mienie, które sprawca objął we władanie lub do którego uzyskał jakikolwiek tytuł w okresie 5 lat przed popełnieniem przestępstwa skarbowego do chwili wydania chociażby nieprawomocnego wyroku. Jest to domniemanie wzruszalne – sprawca przestępstwa lub inna zainteresowana osoba może przedstawić dowód na okoliczność, że dany przedmiot wszedł do majątku sprawcy legalnie. Oznacza to, że ciężar wykazania, iż dane aktywa pochodzą z legalnego źródła i nie podlegają przepadkowi będzie zawsze leżało po stronie sprawcy, ew. innej zainteresowanej osoby fizycznej.

Domniemanie z art. 33 § 2 k.k.s. znajduje zastosowanie w przypadku, gdy spełniony zostanie co najmniej jeden z następujących przypadków. Po pierwsze chodzi o sytuację, w której sprawca osiągnął z popełnienia przestępstwa, chociażby pośrednio, korzyść majątkową dużej wartości. Zgodnie z art. 53 § 15 k.k.s. duża wartość oznacza wartość, która w chwili popełnienia przestępstwa przekraczała pięćsetkrotną wysokość minimalnego wynagrodzenia. W 2020 r. będzie to zatem wartość przekraczająca 1.300.000 zł. Drugim przypadkiem są sytuacje, w których sprawca popełnił przestępstwo skarbowe, z którego osiągnął lub mógł osiągnąć, chociażby pośrednio, korzyść majątkową, zagrożone karą pozbawienia wolności, której górna granica jest wyższa niż 3 lata. Trzeci przypadek obejmuje sytuacje, w których sprawca przestępstwa skarbowego osiągnął lub mógł osiągnąć, chociażby pośrednio, korzyść majątkową popełnione w zorganizowanej grupie albo związku mających na celu popełnienie przestępstwa skarbowego.

Domniemanie z art. 33 § 2 k.k.w. uzupełnia art. 33 § 3 k.k.s., który ma za zadanie uniemożliwić sprawcy ucieczkę przed konfiskatą rozszerzoną z art. 33 § 2 k.k.s. poprzez przetransferowanie objętych nią aktywów na inny podmiot. Przepis ten znajduje zatem zastosowanie wyłącznie w omówionych wyżej przypadkach.

Instytucję z art. 33 § 3 k.k.s. sprowadza się do przyjęcia, że jeżeli mienie, o którym mowa w art. 33 § 2 k.k.s. zostało przeniesione na inny podmiot (forma przeniesienia jest irrelewantna), to sąd ma traktować ww. mienie tak, jakby należało do sprawcy, a tym samym orzec jego przepadek. Jedynym sposobem ochrony przed art. 33 § 3 k.k.s. jest wykazanie, że oceniając obiektywnie okoliczności przeniesienia danego mienia nie można było przypuszczać, że mienie to, chociażby pośrednio, pochodziło z czynu zabronionego.

Rozszerzony zakres stosowania przepadku na gruncie Kodeksu karnego

Brzmienie przepisów dotyczących przepadku związane jest każdorazowo z przestępstwem. W kodeksie karnym i kodeksie karnym skarbowym ustawodawca posługuje się pojęciami „przedmiotów pochodzących z przestępstwa”, „przedmiotów służących lub przeznaczonych do popełnienia przestępstwa”. W niektórych przypadkach ustawa wprost stwierdza, że orzeczenie przez sąd przepadku jest możliwe „w razie skazania za przestępstwo”. W konsekwencji mogłoby się wydawać, że orzeczenie przez sąd przepadku jest możliwe wyłącznie wtedy, gdy sąd wyda wobec oskarżonego wyrok skazujący.

Ustawodawca przewidział jednak szereg sytuacji, w których orzeczenie przepadku jest możliwe, nawet przy braku wyroku skazującego.

Na gruncie kodeksu karnego przedmiotowa kwestia została uregulowana w art. 45a tegoż kodeksu. Co przy tym istotne, przewidziane w omawianym artykule wyjątki znajdują zastosowanie do wszystkich rodzajów przepadku (44, 44a i 45 k.k.).

Ustawodawca wprowadził w art. 45a k.k. dwie grupy sytuacji pozwalających na orzeczenie przepadku pomimo niewydania wyroku skazującego. Pierwsza grupa wyjątków dotyczy sytuacji, w których sprawcy czynu nie pociąga się do odpowiedzialności karnej z uwagi na szczególne okoliczności prawne. W uproszczeniu można zatem powiedzieć, że grupa ta zawiera przypadki, w których sprawca swoim czynem wypełnił znamiona typu czynu zabronionego (przestępstwa), lecz zachodzą szczególne okoliczności wyłączające możliwość skazania go za przestępstwa. Sytuacje te zostały wymienione w art. 45a § k.k. Są to: znikoma społeczna szkodliwość czynu (art. 1 § 2 k.k.), warunkowe umorzenie postępowania karnego (art. 66 i 67 k.k.), niepoczytalność sprawcy przestępstwa (31 § 1 k.k.), zaistnienie okoliczności wyłączających ukaranie sprawcy czynu zabronionego (przykładowo przedawnienie przestępstwa,). Omawiane wyjątki są zrozumiałe – dotyczą one sytuacji, w których fakt zrealizowania przez sprawcę czynu znamion typu czynu zabronionego zostaje stwierdzony przez sąd w toku procesu. W konsekwencji orzeczenie wobec sprawcy przepadku nie budzi szczególnych wątpliwości, co do jego zgodności z zasadami gwarancyjną i sprawiedliwościową.

Zupełnie inaczej prezentuje się druga grupa wyjątków, uregulowana w art. 45a § 2 k.k. Zgodnie z przywołanym przepisem przepadek może zostać orzeczony również w razie śmierci sprawcy, umorzenia postępowania z powodu jego niewykrycia, zawieszenia postępowania w sprawie, w której nie można ująć oskarżonego albo oskarżony nie może brać udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby, pod warunkiem, że zebrane w toku postępowania dowody wskazują, że w razie skazania zostałby orzeczony przepadek. Przywołany przepis rodzi zatem poważne wątpliwości. W zakresie bowiem, w jakim sprawca czynu nie bierze udziały w postępowaniu karnym – czy to z uwagi na śmierć, niewykrycie lub zawieszenia postepowania z uwagi na niemożność ujęcia oskarżonego, domniemany sprawca czynu pozbawiony jest swojego prawa do obrony.

 

[1] Por. art. 115 § 7 k.k. zawierający definicję znacznej wartości.

[2] Por. art. 6 § 1 k.k.

[3] Zgodnie z art. 551 § 1 k.c. przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej.